Kiedy jeden z młodych przyjaciół Nielsa Bohra przyjechał go odwiedzić w domu Tisvilde, jego uwagę zwróciła przybita nad drzwiami podkowa. Czy naukowiec, a szczególnie tak wielki naukowiec, może, albo lepiej, czy wolno mu być przesądnym? Dlaczego nie świeci przykładem? Czy nie powinien wnosić kaganka oświaty? Czy nie jest jego obowiązkiem wyjaśnianie, a nie ściemnianie? Co, do jasnej cholery, robi odpędzająca demony podkowa na drzwiach twórcy nowoczesnej teorii atomu? Zapytany o to Bohr, powiedział: “Jasne, że nie wierzę w magiczną moc podkowy, ale mówiono mi, podkowa działa, nawet jeżeli się w to nie wierzy”.

Jakiś czas temu pisałem o procesie kształtowania się gustu muzycznego mojej córki, której w ucho, w tamtym czasie, wpadały przeróżne zjawiska muzyczne z pogranicza post-punka i thrash metalu. Tymczasem jednak sytuacja się zmieniła. Zamiast pogować przy SOAD albo Angelus Apatrida, córa zaczęła coraz intensywniej reagować na twórczość Rammsteina, ze szczególnym uwzględnieniem utworu Reise, reise. O gustach się nie dyskutuje, zwłaszcza jeżeli są one dobre. W tym jednak przypadku trochę się zaniepokoiłem. Rammstein to kapela śpiewająca po niemiecku, ale każdy ich słuchał, choćby, tak jak ja, rozumiał w tym języku tylko najbardziej użyteczne na wschód od Odry i Nysy łużyckiej związki frazeologiczne (“Hände hoch”, “Nicht schießen!” itp.), rozumie, że już sama muzyka jest tutaj mocno podejrzana. To już nie jest wesoła zabawa zwana Rock’n’rollem., to jest cuś innego.

Muszę przyznać że mam sobie trochę takiego Nielsa Bohra i chociaż nie wierzę, to jednak zastanawiam się czasem, czy to, w co nie wierzę nie może mimo wszystko działać. Nie chodzi o to, czy to lub tamto istnieje. Tutaj nie mam wątpliwości. Nachodzi mnie jednak czasem Lacanowska myśl, że to, czego nie ma, może mimo wszystko działać. Bliska mi jest tożsamość cynika szydercy, ale mimo to, a może właśnie dlatego, gdzieś tam w tyle głowy słyszę ostrzeżenie sformułowane przez Slavoja Žižeka:

Cynik twierdzi, że Bóg umarł i ma rację. Ale twierdzi też, że Bóg nie działa i tutaj się myli.

Cynicznie odmawiając identyfikacji z porządkiem kulturowym zakładam, że porządek kulturowy nie ma znaczenia i mogę się w tym założeniu mylić. Nawet sam siebie o to podejrzewam. Światło rozumu świecące w zupełnej pustce nie robi żadnej różnicy.


Zwolennik oświecenia i radykalny wąsacz Fryderyk Nietzsche pisał:

Nietzsche, czyli Überwąs

Wer mit Ungeheuern kämpft, mag zusehn, dass er nicht dabei zum
 Ungeheuer wird. Und wenn du lange in einen Abgrund blickst, blickt der Abgrund auch in dich hinein.

Wy też nie znacie niemieckiego? Na szczęście mamy pod ręką Stanisława Wyrzykowskiego:

Kto walczy z potworami, ten niechaj baczy, by sam przytem nie stał się potworem. Zaś gdy długo spoglądasz w bezdeń, spogląda bezdeń także w ciebie (Poza dobrem i złem 146).

Co to za bezdeń? Co to za “otchłań” (tak inni tłumaczą niemieckie “Abgrund”)? Słowo “otchłań” przywołuje na myśl odczucia powietrzno-przestrzenne, ale “Abgrund”, to może być też spływająca wodą “toń”. Do wyboru do koloru. Dałoby się ją może od biedy powiązać z greckim “chaosem”, który zdaniem Hezjoda był na początku, albo też, zgodnie z bardziej kłopotliwym tłumaczeniem, zrodzony został (z kogo/czego?) jako pierwszy:

Tak mi śpiewajcie, Muzy, co macie dom na Olimpie
od początku, powiedzcie, co z tego pierwsze powstało!
Zatem najpierwej powstał (γένετ — zrodzony został) Chaos, a zasię po nim
Ziemia o piersi szerokiej, wszystkim bezpieczna siedziba
nieśmiertelnym, co dzierżą wierzchołki śnieżnego Olimpu (Theogonia 116)

Zanim zatem pojawiła się szerokopiersiasta (εὐρύστερνος) Ziemia, był chaos. Grecy, nazywając otchłań “chaosem”, odwoływali się do skojarzeń powietrznych. Rzeczownik “chaos” to rzeczownik odczasownikowy, od “chao” — zieję, otwieram się szeroko. Taką przynajmniej etymologię podaje pierwowzór Gombrowiczowskiego Pimki, prof. Sinko (“Tylko nie belfer, na Boga, nie belfrem!”). W grece “chaos” jest przy tym rodzaju nijakiego (to cháos) — greckie “to” to tyle, co polskie “to”.

A więc mamy to ziejące coś, które było na początku.


Jeżeli będziesz w to, zbyt długo spoglądał, to to zacznie spoglądać na ciebie. Może to miał też na myśli Thomas Mann (jeżeli o otchłanie chodzi, to Niemcy są nie do zastąpienia), kiedy pisał we wstępie do swojego trzytomowego monstrum powieściowego Józef i jego bracia (jedna z tych książek, które mają taki oto arcykobiecy problem— nikt mnie nie czyta, bo jestem za gruba…):

Tief ist der Brunnen der Vergangenheit. Sollte man ihn nicht unergründlich nennen?

No nie mogłem powstrzymać pretensjonalności. Szkoda, że człowiek nie uczy się niemieckiego przez samo mieszkanie w Opolu. Tym razem na pomoc przybywają tłumaczki (jedna nie dałaby rady, a może żadna z nich nie przeczytała całości?) Edyta Sicińska i Maria Traczewska:

Głęboka jest studnia przeszłości. Czy nie należałoby jej nazwać bezdenną?

Bezdenną otchłanią jest tutaj przeszłość człowieka:

[…] im głębiej człowiek wnika, im dalej po omacku sięga w podziemny świat przeszłości, tym bardziej niezgłębione okazują się początki człowieczeństwa, początki jego dziejów, obyczajności, cofając się przed naszą sondą coraz to na nowo i coraz dalej w bezdenność.

Przeszłość to głęboka — sięgająca w czasy, gdy człowiek nie był jeszcze człowiekiem. Nie był nawet ssakiem:

[…] człowiek jako zespół cech zwierzęcych jest najstarszym ze wszystkich ssaków i już w zaraniu życia, przed jakimkolwiek rozwojem mózgu, występował na ziemi w rozmaitych modnych zoologicznych wcieleniach: jako płaz i gad; po drugie, jeśli się zważy, jak nieprzebranych ilości czasu było potrzeba, by z na wpół wyprostowanego, somnambulicznego typu dydelfa o zrośniętych palcach i przebłyskach pierwotnego rozumu, jakim człowiek musiał być przed zjawieniem się Noego-Utnapisztima, „Arcyrozumnego”, powstał wynalazca łuku i strzał, użytkownik ognia, kowal żelaza meteorów, hodowca zboża, zwierząt domowych i wina — słowem, ta przemądrzała, zręczna i zdecydowanie nowoczesna istota, jaką był już człowiek, gdy zjawia się nam o pierwszym brzasku historii.

Podniszczony tablet V z otwartym Poematem o Gillgameszu

Ma rację Das Mann. Poemat o Gilgameszu na przykład, najstarsze dzieło literackie dużych rozmiarów pochodzące (w każdym razie we fragmentach) z III tysiąclecia przed Dżizusem, brzmi dla nas zupełnie znajomo i swojsko. Dystans czasowy i kulturowy między pisarzami króla Babilonu a nami, jest względnie niewielki. Nie wiem czy wiecie, że Gilgamesz był wielkim królem, i że miał bliskiego przyjaciela Ankidu, który był kimś w rodzaju jego zwierzęcego brata. Gilgamesz, zanim pojawił się jego zwierzęcy (owłosiony jak małpa) przyjaciel, czuł się mega menem, człowiekiem nie do za… pokonania. Pojawianie się kudłatego boyfrienda ułagodziło kozaka, a jego przedwczesna śmierć sprawiła, że całkiem się podłamał. Oto opis tej sytuacji:

W łonie swoim boleść poczuł Gilgamesz, na murach stanął, nad rzeką Purattu. Bogu słońca ukazał Gilgamesz obraz towarzysza swego na tej ziemi rozległej, którego stracił z rozkazu Szamasza. Niech przyjmie ofiarę, niech się z niej cieszy! Niech idzie sam Szamasz u jego boku! Ukazał Szamaszowi obraz towarzysza swego na ziemi rozległej, którego lica z alabastru. Ukazał bogu słońca obraz towarzysza swego na ziemi rozległej, którego ciało i szaty ze złota. Ukazał bogu słońca obraz towarzysza swego na ziemi rozległej, którego włosy z lapis lazuli. Niech przyjmie ofiarę, niech się z niej cieszy, niech idzie sam Szamasz u jego boku!
Naczynie z krwawnika napełnił miodem. W dzban z lapislazuli nalał oleju.
Czyż i ja nie umrę, czy nie będę jak Enkidu? W łonie mym rozpacz się zalęgła. Jakże mi to zmilczeć? Jak spokój znaleźć? Trwogę przed śmiercią poczułem, Szamaszu! Racz mnie, jak dotąd, wśród żywych zachować!

I jeszcze na końcu dodaje Gilgamesz:

Pusta jest ciemność, jeśli się raz światło znalazło!

Czym jest światło? Światło jest miejscem pojawienia się człowieka. Człowiek przychodzi na światło jako twórca kultury. Kultura daje człowiekowi obietnicę nieśmiertelności. Niestety nieśmiertelności, którą kultura obiecuje, nie może dotrzymać. Jedyne co zostaje, to cześć i chwała dla bohaterów:

Dałem tobie Gilgameszu — mówi do załamanego superbohatera Szamasz — władzę królewską, ona ci sądzona, nie życie wieczne. Nie bądź smutny w sercu ani przybity! Imię swe utwierdzisz po wszystkie czasy, imię swe zostawisz, choć żyć nie będziesz! Zmarły będziesz sędzią wśród Anunnakich.

Nic więcej? Od czasów Gilgamesza, a może i dłużej, człowiek stoi na progu światłości, ale dostrzega, że jedynym światłem, na jakie może liczyć jest jego własny umysł. W tej sytuacji chwyta go pokusa, żeby spojrzeć wstecz, na swoich owłosionych i nie znających smaku kawy ze Starbucksa i bezglutenowych muffinek (muffinów?) przodków. I wtedy pojawia się otchłań, bezgrunt, mroczna część przyrody. To nie jest ta przyroda, której obraz wytwarza Kantowski rozum. To nie przyroda z podręczników do klas I-III. To jest ta Nicość, która kiedyś była wszystkim. To jest nieobecna obecność w człowieku. Czarna Matka, kosmiczna Kali.

Ma(c)ha (do was) Kali

To nasze czarne odruchy i nasza obojętność na dobro i zło. To nasza patologiczna matka-psychopatka. Macha do nas ta Mahakali z obrazka i mówi: “Nie ma drogi wstecz!” Żywi nas, ale nie pozwala na siebie spoglądać. Biada temu kto spojrzy, bo może stać się na powrót obojętnym na dobro i zło zwierzęciem. Takiego zwrotu dokonali Niemcy w XIX i XX wieku. W słynnym eseju Wotan Carl Gustaw Jung bierze Niemców na kozetkę i pokazuje w jaki sposób samo przeznaczenie oddało ich w ręce Wotana, germańskiego boga wojny, polowania i burzy. Przywołuje wiersze Nietzschego, który przyzywał w nich nieznanego boga. Boga, którego filolog z Bazylei nazywał Dionizosem, ale który jest w istocie starogermańskim bogiem wojny — Wotanem/Odynem. To do niego właśnie, a nie do Adonaia/Jehowy, jak chcieliby nas przekonać ci, którzy chcą z Nietzschego na siłę uczynić zagubionego chrześcijanina, zwraca się Überwąs w wierszu pt. Nieznanemu Bogu:

(…) Uniosłem moje ręce do ciebie w samotności — 
ty, któremu uciekam,
dla którego w najgłębszych czeluściach mojego serca
uroczyście uświęcam ołtarze,
aby twój głos
mógł wezwać mnie ponownie.
Na nich żarzy się, głęboko wyryte,
słowo: Do nieznanego Boga
ja jestem jego. 
(…)
Chcę cię poznać, Nieznajomy,
ty, który sięgnąłeś głęboko w moją duszę, 
w moje życie jak poryw wiatru,
ty nieogarniony!
Chcę cię poznać, nawet służyć tobie.

Przywoływali go, więc przyszedł i zabrał ze sobą trzydzieści trzy miliony istnień. Tak to rozumiał Jung.

Po wojnie nawoływanie do Wotana ustało. Niemcy realizowali się przez jakiś czas w twórczości muzycznej Boney M. i jedzeniu kebabów. W latach 90-tych, po zjednoczeniu, pojawiły się fenomeny popkulturowe (Volk-Kulturowe?), wzbudzające niepokój tych, którzy wprawni byli w rozpoznawaniu zapachu siarki. Jednym z tych fenomenów był właśnie zespół Rammstein, w którego tekstach nie znajdziecie właściwie żadnych treści nazistowsko-hitlerowskich, śpiewają głównie o kanibalach, pedofilii, katastrofach lotniczych itp. Robią to jednak w sposób, który sprawia, że tzw. normalny Niemiec, nie wie co z rękami (szczególnie prawą) zrobić.

Krótkiej psychoanalizy tej twórczości dokonał Žižek w swoim filmie pt. Zboczucha przewodnik po ideologii. Oto ten fragment:

Rammstein w Reise, reise pochyla się nad otchłanią, która znowu przybiera postać wodną:

Na falach toczy się walka
Gdzie ryba i ciało wplatają się w otchłań
Jeden wbija lancę w wojsko
Drugi rzuca ją w morze

W drogę, w drogę żeglarzu, w drogę
Każdy czyni to na swój sposób
Jeden wbija oszczep w człowieka
Drugi w rybę

W drogę, w drogę żeglarzu, w drogę
A fale płaczą cicho
Oszczep tkwi w ich krwi
Cicho krwawią w morze

Lanca musi zatopić się w ciele
Ryba i człowiek utonąć w głębinie
Gdzie mieszka czarna dusza
Nie ma światła na horyzoncie

W drogę, w drogę żeglarzu, w drogę
A fale cicho płaczą
W ich sercach tkwi oszczep
Wykrwawiają się na brzegu do ostatniej kropli krwi

Nasuwa mi się tutaj kolejny obraz, zaczerpnięty z Moby Dicka. Kapitana Ahab, wygłasza taką oto mowę nad ciałem umierającego wieloryba:

Ostatnimi konającymi ruchy obraca i obraca ku słońcu, jakże wolno, ale jak uparcie, swe hołdownicze i wyzywające czoło. On też jest czcicielem ognia — ten najwierniejszy, pewny, feudalny wasal słońca! O, że też nazbyt łaskawe oczy patrzą na ten nazbyt łaskawy widok! Spójrzcie! Tu oto, w zamknięciu wód, z dala od wszelkiego rozgwaru ludzkiej pomyślności czy niedoli, na tych najczystszych, bezstronnych morzach, gdzie nie masz skał, co by tradycjom tablic dostarczały, gdzie od długich, chińskich stuleci fale ciągle się toczą, nieme i nie nagabywane przez nikogo, niby gwiazdy, co świecą ponad nieznanym źródłem Nigru — tu także życie zamiera zwrócone ku słońcu i pełne wiary. Lecz spójrzcie tylko! Ledwie skona, a już śmierć trupa odwróci i inną skieruje drogą.

O, ty, hinduska, mroczna połowo przyrody, co z potopionych kości zbudowałaś swój osobny tron gdzieś w sercu owych pustynnych wód; jesteś niewierną, o, królowo, i nazbyt prawdziwie przemawiasz do mnie we wszechmorderczym tajfunie i cichym, pogrzebnym spokoju, jaki po nim następuje. Także i twój wieloryb nie bez nauki dla mnie obrócił ku słońcu swą konającą głowę, po czym znów koło zatoczył.

O, po trzykroć obręczami okute i spawane ramię mocy! O, ty, wysoko bijąca, tęczowa fontanno! Daremne twe wysiłki, daremne twoje tryskanie! Na darmo, o, wielorybie, szukasz wstawiennictwa u ożywczego słońca, co tylko wywołuje życie, ale go już nie przywraca. Ty zaś, ciemna połowo, kołyszesz mnie dumniejszą, choć bardziej mroczną wiarą. Wszystka twa nienazwana gęstwa pływa tu pode mną, unoszę się na tchnieniach rzeczy niegdyś żywych, wydychanych ongiś jako powietrze, lecz teraz w wodę zmienionych.

Wszystko to jest spoglądanie w dół. Kto ma ochotę niech zagląda. Jakie to jednak “inwestycje libidalne” wchodzą w grę w tym przypadku? A może to nie libido tylko Todestrieb, o którym Žižek mówi się, przejawia się mimowolnych ruchach martwego ciała. Takie właśnie zombie-movement wykonują muzycy Rammsteina na przedstawionym powyżej filmie. Więc może całe to spoglądanie w otchłań, to tylko ustrojone w pretensjonalne szaty życzenie śmierci? Przypadek Per Yngve Ohlina zwanego, od jakiegoś momentu bardzo adekwatnie, Deadem, mógłby o tym właśnie świadczyć.

Ohlin był jednym z twórców fenomenu kulturowego, który określany jest jako Norweski Black Metal, albo ściślej jako Prawdziwy Norweski Black Metal. Chłopaki pod koniec lat 80-tych XX wieku słuchali za dużo Bathorego, Slayera i Venomu, a także zbyt intensywnie angażowali się w inspirowane twórczością Tolkiena gry RPG, w wyniku czego zaczęli zabijać homoseksualistów i siebie nawzajem, tworząc jednocześnie muzykę, która jak żadna inna stawia człowieka nad przepaścią. Ohlin znany był ze swojej fascynacji śmiercią. Miał zwyczaj przed koncertem zakopywać swoją kurtkę na kilka dni w ziemi, żeby nabrała odpowiedniego trupiego smrodku. Jeżeli smród był niesatysfakcjonujący, wrzucał sobie do kieszeni kilka martwych ptaków dla wzmocnienia efektu. W końcu postanowił dorosnąć do swojej ksywy i strzelił sobie w głowę ze strzelby myśliwskiej, pogarszając jeszcze, już i tak nieciekawe statystyki samobójstw w krajach skandynawskich. Zdjęcie z tego wydarzenia trafiło na okładkę płyty i zaczęła się wielka era TNBM…

Mniejsza o szczegóły. Fascynacja śmiercią, martwotą jest tutaj wyraźnie widoczna. Czarna strona natury, jak trafnie zauważył Kapitan Ahab, to wielki cmentarz. Całe ludzkie, zwierzęce i przezwierzęce życie, które nas poprzedza stało się już śmiercią. Spoglądanie wstecz, czy w dół pozwala nam zobaczyć nasze własne przeznaczenie, którym jest bycie nawozem dla przyszłości. Takim właśnie nawozem stał się Per “Dead” Ohlin w wieku lat 23. Zostawił pożegnalny liścik, który pozwolę sobie dla was przetłumaczyć, co będzie wkładem do polskich internetów, które jak do tej pory takiego przekładu nie wygenerowały. I z tym przekładem was zostawię, co uwolni mnie od konieczności wymyślania morału:

Przepraszam za krew, ale przeciąłem sobie żyły na nadgarstkach i karku. Chciałem umrzeć w lesie, tak żeby musiało upłynąć kilka dni zanim by mnie znaleziono. Należę do lasu i zawsze należałem. I tak nikt nie zrozumie dlaczego to zrobiłem. Żeby dać wam coś, co byłoby czymś zbliżonym do wyjaśnienia, powiem, że nie jestem człowiekiem. To wszystko jest snem, z którego niedługo się obudzę. Było za zimno i krew ciągle zastygała. Poza tym mój nóż był zbyt tępy. Jeżeli nie uda mi się umrzeć od noża, rozwalę sobie łeb. Ale tego jeszcze nie wiem. Zostawiam swoje wiersze obok Let the good times roll razem z resztą pieniędzy. Ktokolwiek mnie znajdzie ten list, niech weźmie sobie to gówno. Na pożegnanie zostawiam “Life eternal”[Tekst wykorzystany później przez Mayhem w utworze pod tym samym tytułem — M.P.]. Zróbcie z tym, co chcecie.

Pelle

PS: Nie wpadłem na ten pomysł teraz, ale siedemnaście lat temu [w wieku 6 lat — M.P.].

Ciao!

Share This